منصور سيد سجادى
75
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى )
كهن پيش از اسلام به چهار بخش مىشده است و هريك از بخشهاى چهارگانهء آن ، خود داراى تعدادى استان و شهر بوده است . يكى از اين تقسيمبندىهاى چهارگانه را ابن فقيه از بلاذرى نقل كرده است كه بنابرآن خراسان به چهار بخش ( ربع ) مىشده است كه عبارتند از : ربع اول : ايرانشهر ( كه همان نيسابور [ نيشابور ] باشد و شامل قهستان ، دو طبس ( الطبسين ) و هراه و بوشنج و بادغيس و طوس مىشود . ربع دوم : مرو شاهجان است كه شامل سرخس و نسا و باورد و مرو الرود و طالقان و خوارزم و زم و آمل است . ربع سوم : در غرب نهر و فاصلهء هشت فرسخى آن است و شامل فارياب ، جوزجان و طخارستان عليا ( و هى الطالقان ) و ختل ( و هى وخش ) و قواديان و خست و اندرابه ( كه مدخل مردم به سوى كابل و ترمذ است ) و در شرق بلخ و صغانيان است و باميان و بغلان و والج و رستاق بنك و بدخشان ( كه راه دخول به تبت است ) و زم و طخارستان سفلى و خلم و سمنجان است . ربع چهارم : ماوراء النهر ، بخارا و شاش و طرازبند و سغد ( و هوكس و نسف ) و روبستان و اسروشنه و سنام ( قلعه ابن مقفع ) و فرغانه و شم و سمرقند و اباركت و بناكت و ترك [ تركستان ] است 57 . تقسيمبندى بلاذرى / ابن فقيه يادآور تقسيمبندى كهنتر خراسان است . چنانكه ابن خردادبه نيز اشاره مىكند خراسان زير سلطهء پادوسبان ( باذوسبان ) اسپهبد ( اصبهبذ ) آنجاست و چهار مرزبان دارد كه هريك بر ربعى از خراسان تسلط دارند . ربعى در تصرف مرزبان مرو شاهگان ( مرو الشاهجان ) و نواحى آن است و ربعى در تصرف مرزبان بلخ و طخارستان است و ربعى در تصرف مرزبان هرات و بوشنج و بادغيس و سجستان است و ربعى به تصرف مرزبان ماوراء النهر است 58 . اختلافاتى بين تقسيمبندى بلاذرى / ابن فقيه و تقسيمبندى ابن خردادبه ديده مىشود به اين معنا كه در اين تقسيمبندى دومى ، سخنى از ايرانشهر يا نيشابور نيست و به جاى آن هرات كه در